Veel organisaties zien cyberweerbaarheid vooral als een technisch vraagstuk: met betere firewalls, detectie en monitoring word je vanzelf weerbaarder. Een studie van TNO, Avans Hogeschool en het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) laat zien dat daarmee een belangrijk deel ontbreekt. Weerbaarheid is ook een organisatorisch en menselijk vraagstuk: je wordt weerbaar door te leren van wat er misgaat. Of dat lukt, hangt af van de meldcultuur: melden medewerkers wat ze zien, of houden ze het voor zich?

Voor bestuurders, IT-managers en informatiemanagers betekent dit dat security niet alleen een zaak van de IT-afdeling is. In deze blog lees je wat het onderzoek laat zien en wat je ermee kunt in je eigen organisatie.

Wat het onderzoek laat zien

De onderzoekers analyseerden 106 wetenschappelijke studies over het melden van incidenten. De meeste komen uit sectoren waar melden al lang een thema is: de zorg (66), cybersecurity (28) en de luchtvaart (10). Het onderzoek is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Computers in Human Behavior.

Een opvallende bevinding gaat over cultuur. In 45 van de 106 studies komt cultuur naar voren als factor die bepaalt of medewerkers melden. Toch legt maar ongeveer een op de vijf studies uit wat cultuur in die context precies inhoudt. Iedereen is het erover eens dat cultuur belangrijk is, maar wat je er concreet aan doet, blijft vaak vaag.
Dat zien we ook bij organisaties: meldcultuur staat in het beleid, maar weinig mensen kunnen zeggen hoe die er in de praktijk uitziet.

De vijf clusters die meldgedrag maken of breken

De onderzoekers delen de factoren die melden bevorderen of tegenhouden in vijf groepen in. Voor bestuurders is die indeling handig, omdat je per groep kunt bepalen wie er in de organisatie aan zet is.

  • Organisatie: is er duidelijk beleid, krijgen medewerkers tijd om te melden, en hoort melden bij het reguliere werkproces of staat het erbuiten?
  • Psychologische veiligheid: durven medewerkers te melden zonder bang te zijn dat ze de schuld krijgen, of overheerst een cultuur van straf en reputatieschade?
  • Techniek: is het meldsysteem makkelijk te gebruiken, of moeten medewerkers een formulier van drie pagina’s invullen terwijl de spanning al hoog is?
  • Sociale omgeving: hoe kijken collega’s aan tegen melden? Zien ze een melder als iemand die helpt het probleem op te lossen, of als een klikspaan?
  • Motivatie: hoort een medewerker wat er met de melding gebeurt, of hoort die er nooit meer iets van?

De clusters staan niet los van elkaar. Een gebruiksvriendelijk meldsysteem helpt weinig als medewerkers bang zijn voor de reactie op hun melding. Om te bepalen waar je het beste kunt beginnen, legden de onderzoekers de belemmeringen naast het COM-B-model, een veelgebruikt model voor gedragsverandering. Volgens dat model meldt iemand alleen als die het kan (Capability), de gelegenheid krijgt (Opportunity) en het wil (Motivation). Belemmeringen bij het ‘willen’ komen in de studies het vaakst terug: angst voor straf, schaamte en het gevoel dat melden toch niets oplevert. Wie meldgedrag wil verbeteren, begint daarom bij een veilige omgeving en bij terugkoppeling op meldingen. Zonder die basis leveren training en betere systemen minder op.

Wat het kost als medewerkers niet melden

In 19 van de 106 studies staat beschreven wat er gebeurt als medewerkers incidenten niet melden. De organisatie mist kansen om te leren, risico’s en bijna-incidenten blijven liggen, en preventie wordt lastiger. Daarnaast ontstaat een cultuur van stilte, angst en schuld die zichzelf in stand houdt. Bovendien zie je het probleem niet: wat niet gemeld wordt, staat in geen enkel overzicht. Daardoor krijgt het management een te rooskleurig beeld.

Andersom geldt ook: organisaties waar medewerkers wel melden, leren van incidenten, verbeteren hun processen en worden weerbaarder tegen aanvallen die anders opnieuw zouden slagen. Voor organisaties die onder de Cyberbeveiligingswet (de Nederlandse uitwerking van NIS2) vallen, komt daar iets bij: je kunt een ernstig incident alleen binnen de wettelijke termijn melden als je er zelf op tijd van weet.

Wat wij in de praktijk zien

Deze bevindingen sluiten aan bij wat wij bij onze klanten zien. Cybersecurity is inmiddels een bestuursthema. Dat is een grote verschuiving vergeleken met een paar jaar geleden, toen “dit is iets voor de IT-afdeling” nog een acceptabel antwoord was. Toch gaat het daarbij nog opvallend weinig over de menselijke kant en de vraag of medewerkers melden wat ze zien.

Ons Security Operations Center (SOC) bewaakt de systemen van onze klanten en grijpt in als er iets afwijkt. Een deel van wat het SOC ziet begint bij een mens: een medewerker die op een link klikte, of een inlogmelding die niemand vertrouwde maar ook niemand doorgaf. Waarom zulke signalen blijven liggen, laat het onderzoek zien: het is onduidelijk wat meldwaardig is, medewerkers hebben geen zin in gedoe, of ze denken dat het toch niets verandert. Techniek vangt veel op, maar een medewerker ziet soms wat geen systeem ziet. Denk aan een telefoontje van een zogenaamde collega die om een wachtwoord vraagt, of een factuur waarop ineens een ander rekeningnummer staat.

Zes stappen voor bestuur en IT

Een nieuwe tool lost dit niet op. Uit het onderzoek volgen zes stappen, te beginnen bij de basis.

  1. Zorg dat melden veilig is. Maak duidelijk dat leren belangrijker is dan schuldigen aanwijzen. In het onderzoek heet dat een “just culture”: medewerkers blijven verantwoordelijk voor hun handelen, maar worden niet gestraft voor eerlijke fouten.
  2. Geef altijd terugkoppeling. Laat melders weten wat er met hun melding is gebeurd. Zonder reactie stoppen mensen met melden.
  3. Wijs security champions aan. Dat zijn collega’s in verschillende teams die anderen helpen met veilig werken en twijfels of signalen doorgeven. Als zij laten zien dat melden normaal is, volgen anderen sneller.
  4. Maak duidelijk wat meldwaardig is. Wie twijfelt of iets belangrijk genoeg is, meldt het niet. Concrete voorbeelden nemen die twijfel weg.
  5. Houd het meldproces eenvoudig. Elke extra stap is een reden om het niet te doen.
  6. Investeer niet alleen in detectie, maar ook in meldcultuur. Systemen zien veel, medewerkers zien wat systemen missen. Pas met allebei leer je als organisatie van wat er misgaat.

Wat dit betekent voor het management

Voor bestuurders is de belangrijkste les uit dit onderzoek dat cyberweerbaarheid ook over cultuur gaat. Dat gesprek hoort op de agenda van het management, niet in een aparte bijlage over security. Drie dingen kun je direct doen:

  • Breng in kaart hoe het nu staat. Hoeveel meldingen komen er binnen, van welke afdelingen, en wat gebeurt er daarna mee? Weinig meldingen betekent niet dat er weinig gebeurt.
  • Maak melden onderdeel van het gewone werk. Neem het op in bestaande trainingen en werkoverleggen, in plaats van er een los securitytraject van te maken.
  • Bespreek incidenten en bijna-incidenten in het management. Laat zien dat niemand ervoor gestraft wordt. Zo ziet de organisatie dat leren serieus wordt genomen.

Cyberweerbaar word je niet alleen door incidenten te voorkomen, maar ook door te leren van wat misgaat, bijna misgaat of door een medewerker wordt opgemerkt. Daarvoor heb je iets nodig wat je niet kunt installeren: medewerkers die durven te melden.

Verder?

Wil je weten hoe het met de meldcultuur in jouw organisatie staat? Lees meer over onze security-aanpak en IT-adoptie, of neem contact op voor een kennismakingsgesprek.

Meer weten over het onderliggende onderzoek? De publicatie in Computers in Human Behavior is gratis te lezen. Het NCSC biedt een Nederlandse samenvatting.

Veilig. Zo kan IT ook.

Terug naar overzicht